Limonaire Frères, van Parijs naar het Nederlandse straatorgel
Wie oude foto’s van Nederlandse straatorgels bekijkt, komt regelmatig de naam Limonaire tegen. De Franse firma Limonaire Frères heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van het straatorgel zoals dat in Nederland bekend werd.
Het verhaal begint in Parijs. De broers Joseph en Antoine Limonaire openden daar in 1839 een werkplaats voor de bouw van piano’s en orgels. Enkele jaren later gingen de broers ieder hun eigen weg. Joseph richtte zich vooral op piano’s, terwijl Antoine zich steeds meer bezighield met orgelbouw.
In de jaren zeventig van de negentiende eeuw bouwde Antoine Limonaire al draagbare cilinderorgels en andere mechanische muziekinstrumenten. Na zijn overlijden in 1886 zetten zijn zonen Camille en Eugène het bedrijf voort. Onder hun leiding groeide Limonaire Frères uit tot een grote fabrikant van mechanische muziekinstrumenten.
De firma vestigde een grote fabriek aan de Avenue Daumesnil in Parijs. Daar werden verschillende soorten mechanische orgels gebouwd voor danszalen, kermissen en andere vormen van vermaak. Limonaire produceerde daarnaast onder meer draaimolens en andere kermisattracties.
Van cilinder naar orgelboek
Een belangrijke ontwikkeling was de komst van het geperforeerde kartonnen orgelboek aan het einde van de negentiende eeuw. Daarmee kon veel meer en langere muziek worden gespeeld dan met de oudere cilinders. De productie van mechanische orgels nam hierdoor sterk toe.
Limonaire bouwde orgels in verschillende formaten en toonstelsels. Voor Nederland werden vooral de kleinere boekorgels belangrijk. In de eerste jaren van de twintigste eeuw kwamen grote aantallen Franse orgels van Limonaire en Gasparini naar Nederland. Vooral in de periode van ongeveer 1903 tot 1910 behoorden deze twee fabrikanten tot de belangrijkste leveranciers van Nederlandse straatorgels.
De Franse orgels waren oorspronkelijk niet speciaal ontwikkeld voor het Nederlandse straatleven. Veel instrumenten waren bedoeld voor kermissen, dansgelegenheden of andere vaste locaties. Nederlandse orgelverhuurders lieten echter ook kleinere uitvoeringen bouwen die gemakkelijker over straat konden worden vervoerd.
De karakteristieke Limonaire-klank
Kenmerkend voor veel Limonaire-orgels was hun uitgebreide klankpalet. Registers als viool, klarinet en Voix Humaine gaven de instrumenten een eigen karakter. Vooral de Voix Humaine, letterlijk menselijke stem, is sterk met Limonaire verbonden. Dit tongwerk moest met zijn trillende klank de menselijke stem nabootsen.
Een bijzonder bewaard voorbeeld is De Gouden Limonaire van Museum Speelklok in Utrecht. Dit 52-toets boekorgel werd omstreeks 1910 gebouwd en bezit nog oorspronkelijke Limonaire-tongwerken, waaronder klarinet en Vox Humana. Juist zulke oorspronkelijke registers zijn bij Nederlandse Limonaire-orgels zeldzaam geworden.
Verbouwingen in Nederland
Dat heeft alles te maken met de ontwikkeling van het Nederlandse straatorgel in de jaren twintig en dertig. Tongwerken als klarinet en Vox Humana waren gevoelig voor temperatuurverschillen en vroegen veel onderhoud. Voor een orgel dat dagelijks buiten speelde was dat een belangrijk nadeel.
Orgelbouwer Carl Frei in Breda speelde vervolgens een grote rol bij de verbouwing van bestaande straatorgels. Hij paste onder meer oude Limonaire-orgels aan en ontwikkelde een klankbeeld dat beter aansloot bij de Nederlandse praktijk. Daarbij verdwenen bij veel instrumenten oorspronkelijke soloregisters en kwamen andere pijpregisters voor terug.
Een van de belangrijkste vernieuwingen was het bourdon céleste-register. Door rijen pijpen bewust enigszins zwevend ten opzichte van elkaar te stemmen ontstond een volle, dragende klank. Samen met andere door Frei toegepaste registers ontstond het karakteristieke Nederlandse straatorgelgeluid dat in de twintigste eeuw zo bekend zou worden.
Daarmee veranderden veel Limonaire-orgels in Nederland ingrijpend. Achter een oorspronkelijk Frans front kon na verloop van tijd een instrument staan waarvan dispositie, toonstelsel en klank sterk waren aangepast. Een oud Nederlands straatorgel is daarom lang niet altijd meer hetzelfde instrument als het orgel dat tientallen jaren eerder de fabriek in Parijs verliet.
Het einde van Limonaire Frères
Limonaire speelde ondertussen ook op internationaal niveau een belangrijke rol. De firma nam in het begin van de twintigste eeuw delen van andere orgelbedrijven over, waaronder activiteiten van het in financiële problemen geraakte Gavioli.
De Eerste Wereldoorlog en de veranderende amusementswereld maakten echter een einde aan de grote bloeiperiode van de mechanische orgelindustrie. Na de Eerste Wereldoorlog veranderde de onderneming verschillende malen van vorm. De productie liep uiteindelijk sterk terug en rond 1930 kwam de orgelbouw in Parijs vrijwel tot stilstand. De voormalige fabriek van Limonaire aan de Avenue Daumesnil werd in 1936 afgebroken.
De naam Limonaire verdween daarmee echter niet. In Frankrijk werd het woord limonaire zelfs een algemene benaming voor een groot mechanisch kermisorgel.
Een blijvende invloed
Ook in Nederland bleef de invloed van de Parijse fabriek hoorbaar en zichtbaar. Verschillende historische orgels hebben een Limonaire-verleden, hoewel veel daarvan later door Nederlandse en Belgische orgelbouwers zijn verbouwd.
Limonaire Frères vormt daardoor een belangrijke schakel in de geschiedenis van het Nederlandse straatorgel. Wat begon in een Parijse werkplaats voor piano’s en orgels groeide uit tot een internationale orgelfabriek. De instrumenten die vanuit Frankrijk naar Nederland kwamen, vormden vervolgens mede het uitgangspunt voor het eigen Nederlandse straatorgelgeluid dat zich in de jaren twintig en dertig verder ontwikkelde.
Bronnen
- Museum Speelklok, Utrecht, collectie en beschrijving van De Gouden Limonaire
- Draaiorgelmuseum Haarlem, geschiedenis van het Nederlandse straatorgel
- Kring van Draaiorgelvrienden, historische informatie over Limonaire Frères
- Andrea Stadler, Limonaire Frères, historische studie gepubliceerd in Carousel Organ
- AAIMM, Association des Amis des Instruments et de la Musique Mécanique, Frankrijk
Limonaire, de Franse orgelbouwer die Nederland veroverde
Het Limonaire orgel
