Het orgelboek, de vernieuwing die het draaiorgel veranderde
Wie een traditioneel draaiorgel ziet spelen, kent ze waarschijnlijk wel. De lange, zigzag gevouwen stroken karton die aan de ene kant het orgel ingaan en aan de andere kant weer tevoorschijn komen. In die kartonnen boeken zit de muziek opgeslagen. Dat systeem betekende aan het einde van de negentiende eeuw een grote verandering voor mechanische orgels.
De oudere draaiorgels speelden hun muziek meestal vanaf een houten cilinder. Op zo’n cilinder waren pinnen en andere verhogingen aangebracht die tijdens het draaien het mechaniek van het orgel bedienden. Het systeem werkte goed, maar had een belangrijk nadeel. De hoeveelheid muziek die op een cilinder paste was beperkt. Een ander repertoire betekende bovendien dat er andere cilinders nodig waren.
Museum Speelklok beschrijft 1892 als een belangrijk jaar. In dat jaar kreeg Anselmo Gavioli patent op het draaiorgel met boeksysteem. Daarbij werd de muziek vastgelegd in gaten in lange stroken stevig karton. Het karton werd als een harmonica zigzag gevouwen en kon tijdens het spelen door het leesmechanisme van het orgel worden gevoerd.
Foto: Richard Ash, via Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Het principe van geperforeerd materiaal was overigens niet nieuw. Volgens Museum Speelklok werd in de textielindustrie al in de achttiende eeuw gewerkt met zigzag gevouwen, geperforeerde kaarten. Gavioli paste het principe toe op mechanische orgels.
Voor het draaiorgel had dat grote voordelen. Een muziekboek kon goedkoper en sneller worden vervaardigd dan een zware houten cilinder. Ook werd het eenvoudiger om een veel groter repertoire bij een orgel te bewaren. De fysieke omvang van een cilinder bepaalde niet langer hoeveel muziek beschikbaar was.
De Gavioli Organ Trust beschrijft hoe de gaten in het karton het orgel aansturen. Een arrangeur bepaalt waar de perforaties moeten komen. Die perforaties bevatten de informatie waarmee het mechanisme de juiste noten en functies van het orgel activeert. De Trust geeft een aardig beeld van de hoeveelheid materiaal die daarvoor nodig is. Voor een muziekstuk van ongeveer drieënhalve minuut is volgens de organisatie ruwweg 12,5 meter karton nodig.
Het orgelboek werd een vertrouwd onderdeel van straat, dans en kermisorgels. De verandering was veel meer dan een technische verbetering. Een exploitant kon gemakkelijker nieuwe muziek toevoegen en een orgel kon een groter en wisselender repertoire krijgen.
Meer dan een eeuw later worden nog altijd draaiorgels met traditionele kartonnen muziekboeken bespeeld. Wanneer zo’n boek langzaam door het mechaniek loopt, zie je dus een techniek in werking die aan het einde van de negentiende eeuw een belangrijk nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van het draaiorgel opende.
Bronnen
- Museum Speelklok, Draaiorgels, onderdeel Revolutie, het orgelboek.
- Gavioli Organ Trust, Fairground Organs and Music Books.
