Draaiorgel De Engelekast
Een van de oudere en bekendere Nederlandse straatorgels.
De Engelekast begon zijn leven als een
56-toets Limonaire Orchestrophon en was al vóór de Eerste Wereldoorlog
op de Nederlandse straten te horen.
Bekijk en beluister De Engelekast
Onderstaande video laat De Engelekast horen en zien.
De muziek in deze video staat los van de eerder beschreven cassette-opname.
Deze pagina draait om het orgel zelf en zijn geschiedenis.
De Engelekast op Draaiorgel Radio
Een Limonaire uit Parijs
De Engelekast begon zijn bestaan als een
56-toets Limonaire Orchestrophon.
Limonaire was een belangrijke Franse bouwer van mechanische orgels en leverde
in het begin van de twintigste eeuw ook instrumenten aan Nederland.
Een historische foto uit 1912 toont De Engelekast al
als straatorgel in Amsterdam.
Het orgel was toen nog betrekkelijk nieuw uit Parijs afkomstig.
Oorspronkelijk 56 toetsen
De oorspronkelijke Limonaire-orgels van dit type waren gebouwd als boekorgel.
De muziek werd gelezen van gevouwen kartonnen orgelboeken.
In Nederland werden dergelijke instrumenten later vaak aangepast en uitgebreid
aan de wensen van straatorgelverhuurders en noteurs.
Van Frans kermisorgel naar Nederlands straatorgel
De ontwikkeling van De Engelekast past goed in de geschiedenis van het Nederlandse
straatorgel.
Veel bekende pierementen kwamen oorspronkelijk uit Frankrijk, België of Duitsland.
Nederlandse verhuurders en orgelbouwers veranderden deze instrumenten vervolgens
in de loop der jaren.
De dispositie werd aangepast, registers kwamen erbij, de fronten veranderden
en ook de muziekboeken werden ingericht voor het Nederlandse repertoire.
De Engelekast is een mooi voorbeeld van zo’n instrument waarvan de vorm en klank
door de jaren heen verder evolueerden.
Een verdwenen orgel duikt weer op
Lange tijd werd gedacht dat De Engelekast verdwenen was.
Volgens een historische beschrijving kwam daar verandering in toen
Henk Veeningen hoorde dat de weduwe van een kermisexploitant
een oud straatorgel wilde verkopen.
Het instrument verkeerde in slechte staat.
Pas tijdens het schoonmaken en onderzoeken werd duidelijk dat het om
de oude Engelekast ging.
Teruggevonden door Henk Veeningen
Veeningen hield zich bezig met het bouwen, restaureren, stemmen en onderhouden
van straatorgels.
De vondst van De Engelekast betekende dat een instrument waarvan liefhebbers
dachten dat het verloren was gegaan opnieuw kon worden bewaard.
Een bekend orgel in de Nederlandse orgelwereld
Rond 2002 bevond De Engelekast zich in de collectie van
Henk Veeningen in De Wijk.
Internationale liefhebbers die Nederlandse straatorgels bezochten,
noemden het instrument expliciet als een van de historische orgels
in die verzameling.
Ook buiten Nederland kreeg het orgel daardoor bekendheid als voorbeeld van
de ontwikkeling van het Nederlandse straatorgel.
De Nederlandse draaiorgeltraditie
Het Nederlandse straatorgel zoals we dat tegenwoordig kennen ontstond niet
als één vast type instrument.
Het was het resultaat van tientallen jaren verbouwen, arrangeren en aanpassen.
Franse Limonaire-orgels speelden daarin een belangrijke rol.
Vanaf het begin van de twintigste eeuw werden dergelijke orgels naar Nederland
gehaald en hier gebruikt op straat.
De Engelekast is daarom niet alleen een mooi instrument.
Het is ook een tastbaar voorbeeld van de overgang van Frans mechanisch orgel
naar het typisch Nederlandse pierement.
Waarom De Engelekast bijzonder is
De geschiedenis van het orgel loopt van Limonaire in Parijs,
via de Amsterdamse straten van 1912, door tientallen jaren van gebruik
en verbouwing, tot de herontdekking en het behoud als historisch instrument.
Draaiorgel Radio
Met historische video’s, platen, cassettebandjes, foto’s en documentatie
probeert Draaiorgel Radio niet alleen de muziek, maar ook de verhalen
achter de instrumenten te bewaren.
De Engelekast verdient daarin een eigen plaats.
Het orgel laat zien hoeveel geschiedenis er schuilgaat achter een instrument
dat ooit als alledaagse straatmuziek begon.
